Kompost yapmaya başlamamın sebebi çok romantik değildi: her hafta çöpe attığım çay posası, sebze kabuğu ve solmuş yaprakları görüp "bunların hepsi toprak olabilir" diye düşünmemdi. İlk denememde kokusundan komşumun balkona çıkmadığı bir hafta yaşadım, itiraf ediyorum. Ama üçüncü denememde elime aldığım o koyu kahverengi, orman kokan gübreyi hâlâ hatırlıyorum. Bu yazıda ev kompostu yapılışını, kendi hatalarımı da saklamadan, sıfırdan anlatacağım.
Kompost, mutfak ve bahçe atıklarının mikroorganizmalar ve solucanlar tarafından parçalanmasıyla oluşan doğal toprak düzenleyicisidir. Gübre demek biraz eksik kalır; çünkü kompost sadece besin vermez, toprağın yapısını da düzeltir. Killi toprağı gevşetir, kumlu toprakta suyu tutar. Ben bahçe toprağımı hazırlarken artık ilk aklıma gelen malzeme oldu, saksı harcıma da yaklaşık dörtte bir oranında karıştırıyorum.
Yerinizi ve kabınızı seçin. Bahçeniz varsa 1 metrekarelik bir köşe, toprakla temas eden basit bir tahta çerçeve yeterli. Balkonda yaşıyorsanız kapaklı, 40-60 litrelik bir plastik bidon işinizi görür. Bidonun yan yüzlerine ve altına matkapla ya da kızgın çiviyle bol delik açın; hava girmezse kompost değil, kokan bir çamur elde edersiniz. Kabın altına damlayan sıvıyı toplayacak bir tepsi koymayı ihmal etmeyin, o sıvı bu arada seyreltilerek harika bir bitki çayı olur.
Kahverengi ve yeşil malzemeyi öğrenin. Bu iş bütün sırrı burada. "Yeşiller" azot bakımından zengin, nemli ve tazedir: sebze-meyve kabukları, çay ve kahve posası, çiçeği geçmiş bitki artıkları, biçilmiş taze çim. "Kahverengiler" karbon bakımından zengin, kuru malzemelerdir: kuru yapraklar, karton kutu parçaları, gazete kâğıdı, testere talaşı, yumurta kabuğu, kuru dal kırıntıları. Ben hacim olarak kabaca iki-üç ölçek kahverengiye bir ölçek yeşil koyuyorum.
Katmanlayarak doldurun. En alta kalın dal ve kaba karton koyup hava kanalı oluşturuyorum. Sonra bir tutam kuru yaprak, üstüne mutfak atıkları, tekrar kuru yaprak... Her mutfak atığı eklediğimde üzerini mutlaka kahverengi ile örtüyorum. Bu tek alışkanlık hem sinekleri hem kokuyu bitirdi.
Malzemeleri küçültün. Bütün bir kabak kabuğu aylarca beklerken, bıçakla dörde bölünmüş aynı kabuk haftalar içinde erir. Kartonları elimle yırtıyorum, kalın sapları makasla kısaltıyorum. Parça küçüldükçe mikroorganizmanın çalışacağı yüzey artıyor.
Nemi ayarlayın. Doğru nem, sıkılmış bir sünger kadar: elinize aldığınızda birbirini tutmalı ama parmak aralarınızdan su akmamalı. Kuru kalmışsa su püskürtüyorum, çok ıslaksa bol kuru yaprak veya karton ekleyip karıştırıyorum. Sulamada olduğu gibi burada da denge her şey.
Havalandırın. Haftada bir, elimdeki uzun bir çubukla yığını delip alt üst ediyorum. Bahçedeki yığını dirgenle çeviriyorum. Çevirdiğim yığın çok daha hızlı olgunlaşıyor; buhar çıktığını gördüğüm günler işin yolunda gittiğinin en güzel işareti.
Bekleyin ve eleyin. Havanın sıcaklığına, malzeme boyutuna ve çevirme sıklığına göre iki ile altı ay arasında bir süre gerekiyor. Kompost hazır olduğunda içine ne attığınızı ayırt edemezsiniz: koyu renkli, ufalanan, yağmur sonrası orman kokan bir yapıdadır. Kaba parçaları basit bir tel elekle ayırıp yeni yığına geri katıyorum, o parçalar "aşı" gibi çalışıyor.
Bahçenizde kullanın. Sebze yataklarımın üstüne 2-3 cm serip hafifçe tırmıklıyorum. Saksılarda üst gübreleme olarak bir avuç yeterli. Fide harcına ise elenmiş kompostu az kullanıyorum, çünkü küçük tohumlar için besin fazlası her zaman iyi değil.
Benim ilk hatam buydu. Tek başına sebze kabuğu, ıslak ve azot yüklü bir yığın demek. Sonuç: ekşi koku ve sinek. Sonbaharda topladığım kuru yaprakları bir çuvala doldurup kışın yanı başımda tutmaya başladıktan sonra bu sorun bitti.
Oksijensiz kalan yığın çürür, ayrışmaz. Kokunun tek sebebinin nem olduğunu düşünüyordum; asıl sebep havasızlıktı.
Yarı çürümüş komposttan domateslerime verdiğim yıl yapraklar sarardı; ayrışma devam ederken azot topraktan çekilir ve kökleri de yakabilir. Emin değilseniz iki hafta daha bekletin.
Bir kovadan az malzeme ısınmaz, dolayısıyla çok yavaş ayrışır. En az 30-40 litrelik bir hacimle başlamanızı öneririm. Yazın yığının üstünü kuru yaprakla örtmek nem kaybını azaltıyor.
Kompost için gereken üç şey var: dengeli malzeme (bol kahver